TIẾNG VỌNG NON SÔNG VÀ MẠCH NGUỒN ĐẠO VIỆT

Tiết trời xứ Nghệ những ngày cuối thu thật lạ. Làn sương mai bảng lảng trên những rặng thông già, gió sông Lam mơn man thổi qua những miền ký ức ngàn năm của một vùng đất "địa linh nhân kiệt". Chúng tôi – những người làm công tác nghiên cứu khoa học của Viện Nghiên cứu và Phát triển Văn hoá Dân tộc Việt Nam (INREC) – cùng bước theo bóng áo trắng mộc mạc của Ts. Nguyễn Đăng Huy (Thầy của chúng tôi) trong một chuyến đi không hề có sự ồn ào của phố thị, chỉ có sự tĩnh lặng để lắng nghe mạch nguồn văn hiến đang cuộn chảy dưới từng tấc đất quê hương.

Hai ngày ngắn ngủi nơi khúc ruột miền Trung trở thành một cuốn biên niên ký sống động bằng cảm xúc, nối kết một dải tâm thức xuyên suốt: từ hào khí Đông A quật cường của Đức Thánh Trần, lời căn dặn từ tâm của người thầy bên chén trà thu, nếp nhà tranh thanh bạch của Bác Hồ, đến khát vọng chấn hưng non sông 238 năm trước của Hoàng đế Quang Trung trên đỉnh Phượng Hoàng Trung Đô.

Khởi đầu từ ngày “Giỗ Cha” nơi Đền Thần Thiên Trụ

Hành trình mở ra vào sớm ngày 20 tháng 8 năm Bính Ngọ (ngày 30/09/2026). Cổ nhân ta có câu: “Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ, thờ Cha kính Mẹ, mới nên đạo người” – ngày hóa kỵ của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn từ lâu đã trở thành điểm hẹn thiêng liêng trong tâm khảm người Việt.

Đền Thần Thiên Trụ sớm ấy ngập trong khói trầm nghi ngút. Giữa khung cảnh non nước hữu tình, tiếng chuông đồng buông từng nhịp trầm hùng, đưa lòng người trở về với thế kỷ XIII rực lửa. Trong chính điện vàng son, mâm lễ tinh khiết được dâng lên án tiền. Thầy cùng với chúng tôi và các đại biểu thành kính cúi đầu trước bài vị Đức Thánh Trần.

Giây phút lời tấu nguyện vang lên cầu cho “Quốc thái dân an, phong điều vũ thuận”, chúng tôi như chạm vào hào khí Đông A ba lần quét sạch bóng giặc Nguyên Mông. Cái dũng khí bạt núi ngăn song của tiền nhân không nằm lại trong trang sách sử, mà đang hiện hữu sống động nơi tấm long của những con người cần mẫn giữ đền, gìn giữ nét đẹp tín ngưỡng bản địa. Giấy khen của Viện trao tặng cho Cậu Lai ngay trong buổi lễ không chỉ là sự ghi nhận công đức tôn tạo di tích, mà là cái bắt tay nghĩa tình giữa người Thầy và trò có chung một tâm nguyện: giữ lấy cội rễ tâm linh trong sạch, nhân ái cho muôn đời sau.

Hình 1: TS. Nguyễn Đăng Huy trao tặng giấy khen ghi nhận công đức tôn tạo di tích cho Ngọc Minh Thông Lai

Lời tâm can bên chén trà chiều mùa thu

Rời không gian trầm mặc của bản đền, buổi chiều cùng ngày mở ra một nốt lặng đầy xúc động. Không bàn giấy công vụ, không nghi thức cứng nhắc, Thầy của chúng tôi ngồi lại bên ấm trà ấm áp cùng những người học trò thế hệ kế cận.

Và nắng chiều thu chiếu qua khung cửa, soi rõ nét trầm tư của người thầy cả đời lặn lội điền dã. Nhìn những gương mặt đầy nhiệt huyết chất chứa bao trăn trở trước ngưỡng cửa tâm linh, lời Thầy mộc mạc mà thấm thía:

“Làm văn hóa, các con phải nhớ lấy chữ ‘Tâm’ làm gốc. Di sản của tổ tiên là nơi tích tụ linh khí ngàn năm, là mồ hôi xương máu của tiền nhân. Nếu tâm mình còn toan tính vụ lợi, lòng còn vướng bận danh hão thì mắt sẽ mờ, không bao giờ thấu cảm được sự thiêng liêng của cội nguồn. Người nghiên cứu văn hóa phải biết ‘khai tâm dưỡng đức’. Tâm trong trí mới sáng để kiên định bước đi vững vàng.”

Thầy dặn dò các trò phải biết giữ trọn “Căn cốt Đạo Việt”: sống có trước, có sau, trọn vẹn chữ Hiếu, chữ Tín, chữ Nghĩa và lòng biết ơn trời đất, tổ tông. Giữa thời buổi kinh tế thị trường nhiều cám dỗ, chính đạo lý truyền thống ấy sẽ là chiếc neo vững chắc nhất giữ cho người trẻ không bị chao đảo. Lời dạy ân cần như dòng nước mát tưới vào tâm hồn thế hệ kế cận, thắp sáng lên ngọn lửa trách nhiệm và sự dấn thân vì văn hóa 54 dân tộc.

Hình 2: Lời tâm can bên chén trà chiều của Thầy: "Làm văn hóa phải lấy chữ Tâm làm gốc"

Bước chân về nguồn bên nếp nhà tranh Kim Liên

Sáng sớm hôm sau (01/10/2026), khi làn sương mỏng còn đọng trên những vòm tre xanh mướt, đoàn chúng tôi có mặt tại Khu Di tích Kim Liên (Nam Đàn) – nơi sinh thành Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đi dưới bóng tre ken dày râm mát, ai nấy đều bước thật khẽ như sợ làm xao động bầu không khí thanh bình. Trước mắt chúng tôi là nếp nhà tranh năm gian mộc mạc, vách nứa đơn sơ nhuốm màu thời gian. Đứng giữa sân gạch thân thương, nhìn từng kỷ vật giản dị, lòng người trào dâng niềm xúc động khó tả. Chính từ mái lá thanh bạch này, một nhân cách lớn của thời đại đã ra đời, mang theo hồn cốt non sông và lòng yêu thương vô bờ bến đối với đồng bào.

Hình 3: Đoàn đại biểu Viện INREC do TS. Nguyễn Đăng Huy dẫn đầu tề tựu trước nếp nhà tranh Kim Liên – nơi nuôi dưỡng tâm hồn vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Rời nếp nhà tranh, đoàn của chúng tôi bước sang khu triển lãm ngoài trời. Trước cụm tư liệu “Hành trình tìm đường cứu nước của Người”, hình ảnh người thanh niên Nguyễn Tất Thành bước lên con tàu vượt đại dương năm 1911 đã nhắc nhở chúng tôi về bài học tự lực tự cường: Bác ra đi để thấu hiểu văn hóa nhân loại, chắt lọc tinh hoa năm châu chỉ nhằm một mục đích duy nhất là giải phóng dân tộc mình.

Đỉnh cao của chặng về nguồn là khoảnh khắc toàn đoàn đứng trước cụm tượng đài “Trở về Tổ quốc - Dẫn lối cách mạng”. Bức phù điêu khắc họa hình ảnh Người làm việc giản dị bên hang Pác Bó giữa mùa xuân 1941 như một lời hiệu triệu đanh thép: Nghiên cứu khoa học sau cùng phải quay về phụng sự Tổ quốc, dẫn lối cho cuộc sống ấm no của nhân dân. Thầy đăm chiêu mắt nhìn xa xăm về các nhà nghiên cứu khoa học.

Hình 4: Tập thể cán bộ, nhà nghiên cứu Viện INREC bên cụm biểu tượng nghệ thuật "Trở về Tổ quốc - Dẫn lối cách mạng".

Âm vang 238 năm Phượng Hoàng Trung Đô trên đỉnh Dũng Quyết

Tiếp nối hành trình, vào trưa đầu thu, đoàn xe đưa chúng tôi rời đất Nam Đàn, hướng về phía bờ bắc dòng Lam Giang để bước lên đỉnh non thiêng Dũng Quyết (TP. Vinh). Chuyến dâng hương của Thầy – lãnh đạo Viện diễn ra vào một thời khắc lịch sử vô cùng đặc biệt: Đúng dịp kỷ niệm tròn 238 năm ngày Hoàng đế Quang Trung ban Chiếu chỉ xây dựng Phượng Hoàng Trung Đô (1788 – 2026).

Thầy giải thích cho chúng tôi nghe: Núi Dũng Quyết sừng sững giữa trời xanh, tựa như một bức bình phong vĩ đại chở che cho vùng đất Hồng Lam. Thế đất tứ linh chầu phục: Long Thủ, Phượng Dực, Quy Bối, Kỳ Lân – lưng tựa núi cao (Tựa sơn), mặt nhìn ra dòng Lam Giang cuộn chảy (Minh đường tụ thủy). Năm 1788, trên đường thần tốc hành quân ra Bắc giải phóng Thăng Long, vị Hoàng đế áo vải cờ đào đã dừng chân nơi đây, nhận ra long mạch phồn thịnh của non sông mà hạ chiếu giao cho La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp chọn đất đóng đô.

Hình 5: Đoàn đại biểu Viện INREC chụp ảnh lưu niệm tại cổng di tích Núi Dũng Quyết đúng dịp kỷ niệm 238 năm Chiếu chỉ xây dựng Phượng Hoàng Trung Đô (1788 – 2026).

Bước vào gian Chính điện Đền thờ Hoàng đế Quang Trung uy nghiêm rực rỡ sắc vàng son, không gian như ngưng đọng. Khói trầm quyện tỏa, chuông đồng ngân vang. Thầy cùng các thành viên kính cẩn quỳ bái, dâng sớ báo công trước anh linh bậc minh vương bách chiến bách thắng.

Hình 6: Không khí linh thiêng trong nghi lễ dâng hương, báo công trước anh linh Hoàng đế Quang Trung.

Đứng trên đỉnh non cao nhìn xuống dòng Lam Giang xanh biếc, Thầy của chúng tôi chia sẻ đầy trăn trở nhưng ngời sáng niềm tin:

“Tròn 238 năm trước, Vua Quang Trung chọn nơi đây định đô không chỉ vì địa thế quân sự hiểm yếu, mà là vì Người nhìn thấy ở đây sức mạnh tụ hội lòng dân và bản sắc văn hóa tự chủ của người Việt. Bài học ấy cho đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị. Đất nước muốn vươn mình ra biển lớn, nhất định phải đứng vững trên đôi chân của văn hóa dân tộc. Tinh thần quật khởi của Tây Sơn và hào khí Phượng Hoàng Trung Đô chính là điểm tựa để Viện kiên định trên con đường bảo tồn di sản và chuyển đổi số văn hóa hôm nay.”

Mạch nguồn chảy mãi

Chuyến đi khép lại khi bóng chiều tà ngả dài trên dòng Lam Giang. Ngồi trên chuyến xe trở về, trong tâm trí mỗi chúng tôi, những hình ảnh của chuyến hành trình 2 ngày vẫn hiện lên rõ mồn một như một cuốn phim quay chậm về hành trình Thầy đi thỉnh chân nhang và đất nguồn về nơi tưởng niệm Bác Hồ tại văn phòng Viện ở Đặc khu Vân Đồn.

Bốn điểm dừng chân tưởng chừng tách biệt nhưng thực chất lại là những mắt xích hoàn hảo trong một chuỗi mạch nguồn tâm thức Việt Nam: Hào khí Đông A dạy chúng tôi lòng trung dũng và đạo lý uống nước nhớ nguồn; Chén trà thu nhắc nhở chúng tôi về chữ Tâm và sự thanh tịnh của người làm tâm linh; Nếp nhà tranh quê Bác bồi đắp cho chúng tôi nhân cách giản dị mà kiên cường; và Đỉnh Phượng Hoàng Trung Đô thổi bùng trong chúng tôi ý chí tự lực tự cường, khát vọng chấn hưng văn hoá tâm linh.

Mang theo sinh lực từ hồn thiêng sông núi xứ Nghệ, tập thể cán bộ Viện mở đầu những chuyến điền dã mới, đem tri thức khoa học và công nghệ hiện đại bảo tồn kho tàng di sản 54 dân tộc anh em – để mạch nguồn văn hóa dân tộc mãi trường tồn và tỏa sáng cùng non sông đất nước.

Bút ký: Nguyễn Đăng Lực

(Đăng tải chính thức trên Cổng thông tin điện tử inrec.org.vn)